Luke Coppen của tạp chí The Pillar, ngày 03 tháng 11 năm 2026, cho rằng: Đức Giáo Hoàng Leo XIV có thể là một người hâm mộ thể thao, nhưng ngài dường như không có khuynh hướng “ăn mừng chiến thắng một cách phô trương” khi đạt được những thành tựu ngoại giao.
Thực thế, trong bài phát biểu tại buổi đọc kinh Truyền Tin (Angelus) vào ngày 1 tháng 11 — ngày cuối cùng của lệnh ngừng bắn vì mục đích nhân đạo tại thành phố Oleshky của Ukraine — Đức Giáo Hoàng đã không hề tìm cách nhận công về bước đột phá mà chính ngài từng kêu gọi.
Thay vào đó, ngài kêu gọi thực hiện thêm các bước đi nhằm chấm dứt cuộc chiến đã kéo dài từ năm 2014, thời điểm Nga sáp nhập bán đảo Crimea và phát động cuộc chiến tại vùng Donbas ở miền đông Ukraine.
Ngài nói: “Tôi hy vọng rằng sự hợp tác giữa các bên — yếu tố giúp hiện thực hóa hành động nhân đạo cần thiết này — sẽ củng cố mong muốn đối thoại và dẫn đến những sáng kiến hòa bình cụ thể mới.”
Bối cảnh của lệnh ngừng bắn tại Oleshky là gì? Đức Giáo Hoàng đã đóng góp như thế nào vào đó? Và điều này cho thấy gì về hiệu quả trong hoạt động ngoại giao của Tòa Thánh?
Bối cảnh là gì?
Thành phố Oleshky nằm trên tả ngạn sông Dnipro, miền nam Ukraine. Ở bờ bên kia con sông là thành phố Kherson, một đô thị lớn hơn.
Các lực lượng Nga đã chiếm đóng Oleshky ngay trong ngày đầu tiên của cuộc xâm lược toàn diện vào Ukraine, tháng 2 năm 2022. Đến tháng 3 năm 2022, sau những trận giao tranh ác liệt, họ tiếp tục chiếm giữ Kherson.
Số phận của hai thành phố này đã rẽ sang hướng khác vào tháng 11 năm 2022, khi các lực lượng Ukraine giải phóng thành công Kherson sau một cuộc phản công. Binh lính Nga rút lui sang bên kia sông, đến Oleshky, và từ đó tiếp tục pháo kích vào Kherson.
Trước chiến tranh, Oleshky có dân số khoảng 24,000 người. Tuy nhiên, con số này đã sụt giảm nghiêm trọng sau cuộc xâm lược toàn diện. Hàng ngàn người đã rời bỏ nơi ở để tránh bước tiến của quân Nga. Hàng ngàn người khác buộc phải di dời sau khi đập Nova Kakhovka — nằm cách đó khoảng 40 dặm (khoảng 64 km) về phía thượng nguồn — bị phá hủy vào tháng 6 năm 2023. Lũ lụt đã khiến nhiều khu vực trong thành phố trở nên không thể sinh sống được.
Những cư dân còn lại ở Oleshky — chủ yếu là người cao tuổi, người khuyết tật và những người chăm sóc họ — rơi vào cảnh phải sống ngay trên tiền tuyến, nơi đầy rẫy mìn và máy bay không người lái. Thành phố rơi vào tình trạng thiếu khí đốt, điện và nước sạch. Các chuyến hàng tiếp tế lương thực định kỳ cũng không còn đến nơi. Đến tháng 9 năm 2026, khoảng 2,000 cư dân còn trụ lại được cho là phải sống sót nhờ ăn các loại cỏ dại trong vườn.
Các quan chức Ukraine cáo buộc Moscow áp đặt lệnh phong tỏa, đồng thời đặt điều kiện rằng chỉ cung cấp viện trợ nếu người dân chấp nhận quốc tịch Nga. Ngược lại, phía Nga cáo buộc Kyiv cản trở việc vận chuyển hàng hóa đến thành phố này.
Đức Giáo Hoàng đã đóng góp gì?
Dấu hiệu công khai đầu tiên cho thấy Tòa Thánh đang tập trung sự chú ý ngoại giao vào Oleshky xuất hiện vào cuối tháng 9 năm 2026, khi đặc phái viên hòa bình của Vatican, Đức Hồng Y Matteo Zuppi, thực hiện chuyến thăm kéo dài ba ngày tới Moscow.
Bộ Ngoại giao Nga cho biết vào ngày 30 tháng 9 rằng cuộc khủng hoảng nhân đạo tại thành phố này là “một nội dung quan trọng trong chương trình nghị sự” trong các cuộc thảo luận giữa Đức Hồng Y Zuppi và các quan chức cấp cao Nga. Bộ này cho biết thêm rằng vị Hồng Y đã được nghe “báo cáo chi tiết” về tình hình dưới góc nhìn của chính phủ Nga — phía Nga cho rằng Ukraine phải chịu trách nhiệm cho những đau khổ mà người dân thường phải gánh chịu.
Vào ngày 16 tháng 10, Đức Giáo Hoàng Leo XIV đã có cuộc điện đàm với Tổng thống Nga Vladimir Putin từ Bệnh viện Gemelli ở Rome, nơi ngài đang hồi phục sau ca phẫu thuật cắt bỏ khối u ung thư ở phổi.
Theo Vatican, Đức Giáo Hoàng đã bày tỏ “mối quan ngại sâu sắc về tình hình nhân đạo nghiêm trọng tại thành phố Oleshky”, đồng thời kêu gọi một lệnh ngừng bắn để tạo điều kiện vận chuyển lương thực, thuốc men, cũng như cho phép sơ tán an toàn những thường dân muốn rời khỏi khu vực này. Các phương tiện truyền thông nhà nước Nga cho biết, để đáp lại, ông Putin đã đưa ra “một lời giải thích toàn diện”, trong đó đổ lỗi cho chính phủ Ukraine về tình trạng ngày càng tồi tệ tại thành phố này.
Tuy nhiên, điều quan trọng là vị tổng thống Nga còn đưa ra một đề xuất khác. Theo truyền thông nhà nước Nga, ông ủng hộ “ý định của Vatican trong việc hỗ trợ tạo điều kiện đảm bảo an toàn cho cư dân thành phố và tổ chức cung cấp các nhu yếu phẩm thiết yếu”.
Vào ngày 19 tháng 10, sau khi xuất viện, Đức Giáo Hoàng đã có cuộc trao đổi với Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy. Ngài bày tỏ hy vọng rằng Ukraine và Nga sẽ hợp tác để “cho phép vận chuyển thực phẩm, hàng cứu trợ y tế, cũng như tạo điều kiện cho việc sơ tán dân thường một cách tự nguyện và an toàn”.
Về phía mình, ông Zelenskyy cho biết Đức Giáo Hoàng đã thông tin cho ông “về các cuộc liên lạc với phía Nga liên quan đến vấn đề này”.
Ngày 23 tháng 10, Nhà Trắng thông báo rằng Đệ nhất phu nhân Hoa Kỳ Melania Trump đã đạt được một thỏa thuận ngừng bắn cục bộ giữa Nga và Ukraine tại Oleshky.
Một thông cáo báo chí cho biết, tình hình nghiêm trọng tại thành phố này đã được Đệ nhất phu nhân chú ý đến tại một sự kiện ở New York vào ngày 22 tháng 9, trong khuôn khổ kỳ họp Đại hội đồng Liên Hợp Quốc lần thứ 81.
Bà giải thích rằng mình cùng một đại diện cá nhân đã nỗ lực tận dụng kênh liên lạc với Nga và Ukraine đã được thiết lập trong quá trình bà nỗ lực đoàn tụ trẻ em với gia đình của các em.
“Cả hai quốc gia đều nhanh chóng cử các nhóm đến để phối hợp thực hiện những quy trình phức tạp, bao gồm cả công tác rà phá bom mìn. Kể từ thời điểm đó, tất cả các bên đã làm việc không ngừng nghỉ,” bà cho biết.
Đệ nhất phu nhân – một người Công Giáo gốc Slovenia – chia sẻ rằng “rõ ràng là nếu không có sự can thiệp của tôi, thì việc đưa viện trợ nhân đạo vào thành phố cũng như sơ tán người cao tuổi là điều không thể thực hiện được.”
Cả chính phủ Nga và Ukraine đều công khai ghi nhận vai trò của Đệ nhất phu nhân trong việc góp phần đạt được thỏa thuận ngừng bắn.
Tòa Thánh Vatican không phản hồi trực tiếp trước thông báo từ Nhà Trắng. Tuy nhiên, các phương tiện truyền thông của Vatican đã nhấn mạnh sự tham gia của cả Đức Giáo Hoàng Leo XIV và Melania Trump vào các nỗ lực ngoại giao nhằm đạt được thỏa thuận ngừng bắn nhân đạo tại địa phương này.
Theo Vatican News, “Đệ nhất phu nhân Hoa Kỳ đã góp phần làm trung gian cho thỏa thuận, trong khi Đức Giáo Hoàng Leo XIV trực tiếp kêu gọi nhà lãnh đạo Nga cho phép đưa viện trợ nhân đạo vào và sơ tán thường dân.”
Dựa trên các thông tin công khai, khó có thể xác định đóng góp của ai là mang tính quyết định nhất. Trên thực tế, trang web kiểm chứng thông tin Snopes đã không đưa ra đánh giá về việc ai là người đạt được thỏa thuận ngừng bắn, “bởi vì mốc thời gian chính xác cho các hoạt động can thiệp của bà Trump và Đức Giáo Hoàng Leo, cũng như vai trò của họ trong quá trình ra quyết định của ông Putin và ông Zelenskyy, vẫn chưa được làm rõ.”
Thỏa thuận ngừng bắn này có ý nghĩa gì?
Mặc dù việc muốn xác định ai là người có công là điều dễ hiểu, nhưng hệ quả của thỏa thuận ngừng bắn có lẽ còn quan trọng hơn cả nguyên nhân dẫn đến nó.
Trong khoảng thời gian tạm dừng xung đột kéo dài sáu ngày tại Oleshky, hàng trăm người đã có thể rời khỏi thành phố để đến những khu vực an toàn hơn tại Ukraine, trong khi một số người khác chọn sơ tán sang Nga.
Ngoài việc mang lại lợi ích to lớn cho những cá nhân này, thỏa thuận ngừng bắn tại địa phương còn là một tia hy vọng hiếm hoi giữa một cuộc xung đột đã khiến hơn một triệu người thương vong, theo tờ Wall Street Journal. Theo BBC, kể từ khi Nga bắt đầu cuộc tấn công toàn diện vào năm 2022, chưa từng có thỏa thuận ngừng bắn nào kéo dài lâu như vậy hoặc bao phủ một phạm vi rộng lớn đến thế.
Giai đoạn từ ngày 27 tháng 10 đến ngày 1 tháng 11, việc đạt được thỏa thuận ngừng bắn đòi hỏi sự hợp tác đáng kể giữa Dmytro Lubinets, Ủy viên Quốc hội Ukraine về Nhân quyền, và người đồng cấp phía Nga, Yana Lantratova. Họ đã chứng minh rằng cả hai bên hoàn toàn có thể phối hợp với nhau vì mục tiêu cứu mạng con người.
Trong số ra ngày 2 tháng 11, tờ Izvestia của Nga cho biết cả Moscow và Kyiv đều đánh giá tích cực về kết quả của thỏa thuận ngừng bắn này. Các chuyên gia được tờ báo dẫn lời nhận định rằng sáng kiến này “có thể tạo ra một bầu không khí thuận lợi cho việc nối lại các cuộc đàm phán hòa bình ba bên”, với sự tham gia của Nga, Ukraine và Hoa Kỳ.
Đây chính là viễn cảnh mà Đức Giáo Hoàng Phanxicô đã đề cập trong bài phát biểu tại buổi đọc kinh Truyền Tin ngày 1 tháng 11. Tuy nhiên, có lẽ chính ngài cũng hiểu rằng việc nhân rộng bước đột phá này trên quy mô lớn hơn tại Ukraine sẽ vô cùng khó khăn.
Ngày 2 tháng 11, Điện Kremlin cho biết hiện tại họ không cân nhắc các sáng kiến tương tự. Chính quyền địa phương tại Kherson thông báo rằng sau khi thỏa thuận ngừng bắn kết thúc, phía Nga đã tấn công một cơ sở y tế ở trung tâm thành phố; ngoài ra, một chiếc máy bay không người lái (drone) đã lao vào xe ô tô của một cặp vợ chồng cao tuổi, khiến họ bị thương.
Có lẽ sẽ chẳng bao giờ có lời giải đáp thỏa đáng cho câu hỏi ai là người thực sự tạo nên thỏa thuận ngừng bắn này. Chỉ biết rằng, sau khi Đức Giáo Hoàng liên lạc với ông Putin từ phòng bệnh, thì 11 ngày sau, tiếng máy bay không người lái trên bầu trời Oleshky đã im bặt – dù chỉ trong chốc lát. Dù lời kêu gọi của Đức Giáo Hoàng đóng vai trò quyết định hay chỉ là một sự hỗ trợ, thì thực tế là hàng trăm người đã thoát nạn.
Nhìn chung, sự việc tại Oleshky cho thấy Tòa Thánh có thể đóng vai trò hữu ích trong việc tạo tiền đề cho một thỏa thuận, ngay cả khi Tòa Thánh không trực tiếp là bên đứng ra đàm phán hay công bố thỏa thuận đó.