Nhận định của Elizabeth Lev
Rome – Chẳng khác gì những chiếc xe to lớn kềnh càng của các đài Truyền hình đậu chung quanh nguyện đường Do thái ở Rome, làm khuất lấp cảnh quan của một trong những tòa nhà đẹp nhất nơi đô thị này, các bản tường trình của báo chí cũng thế, đã làm khuất lấp tầm quan trọng thực sự cuộc viếng thăm cộng đồng Do thái ở đây của Đức giáo hoàng.
Chiều ngày Chủ nhật tuần rồi, Đức giáo hoàng Benedict XVI đã thực hiện một chuyến du hành ngắn ngủi vượt qua dòng sông Tiber để tới Đại Nguyện đường Do thái ở Rome, tọa lạc trong vùng trước kia là khu ghetto của người Do thái. Thời tiết thật giá buốt, nhưng cuộc tiếp đón ngài lại ngược lại.
Chánh Giáo trưởng Riccardo Di Segni, và Riccardo Pacifici, chủ tịch Cộng đồng Do thái ở Rome, đã chào đón Đức giáo hoàng ngay nơi bậc cửa dẫn vào nguyện đường giữa những tiếng hoan hô "Viva il Papa!" vang động. Tháp tùng ĐGH có Tổng giám mục Fouad Twal, vị thượng phụ theo nghi lễ Latinh của Jerusalem, và tổng giám mục Antonio Franco, sứ thần Tòa thánh tại Israel, nhằm để đề cao lòng quả cảm của ngài trong những mối liên lạc liên tôn giáo bằng cách kéo Rome và Israel xích lại gần nhau.
Mặc dầu có nhiều hàng tít lớn trên báo chí lặp đi lặp lại đến nhàm chán nói đây là “Cuộc viếng thăm gây nhiều tranh cãi của Giáo hoàng”, nhưng lại chẳng có điều chi thật sự gây ra tranh cãi. Vị chánh giáo trưởng đã ngỏ lời mời ĐGH Benedict vào năm 2006 và cộng đồng Do thái ở Rome đã tận dụng mọi phương tiện để chuẩn bị cho biến cố này. Đây là lần thứ ba Benedict viếng thăm một nơi thờ phượng của người Do thái (sau những lần đến nguyện đường ở Cologne năm 2005 và ở New York năm 2008). Giáo hoàng Gioan Phaolô II trở thành vị giáo hoàng đầu tiên viếng thăm nguyện đường Do thái ở Rome vào tháng 4 năm 1986, còn Benedict, theo bước chân của vị tiền nhiệm, nay đã tạo thành một tiền lệ kép. Người ta trông đợi các giáo hoàng tương lai rồi ra sẽ đến thăm viếng nguyện đường Do thái giáo, chẳng khác gì như đến văn phòng ông thị trưởng, Quốc hội và các giáo xứ địa phương.
Cũng như trong cuộc viếng thăm Thánh địa của Đức giáo hoàng, lần viếng thăm này bắt đầu bằng việc công nhận nỗi khổ đau của cộng đồng Do thái trong nạn diệt chủng Holocaust và các vụ bạo hành khác. Trước hết Đức giáo hoàng đặt những bông hồng đỏ trước các tấm bảng ghi vụ tập trung và trục xuất 1022 người Do thái vào ngày 16 tháng 10 năm 1943. Sau đó ngài đặt một vòng hoa bên dưới tấm bảng tưởng niệm vụ tấn công khủng bố ngày 9 tháng 10 năm 1982 vào nguyện đường này, sát hại em bé 2 tuổi Stefano Tache.
Không chỉ đơn thuần tưởng niệm những hành động thù nghịch do người bên ngoài gây ra, Benedict còn lợi dụng cơ hội để công nhận dòng lịch sử đầy biến động giữa đô thị Rome của người Kitô giáo và các kiều dân Do thái của thị trấn này. Ngài đã chọn một ngày đặc biệt để viếng thăm, đó là lễ Mo'ed di Piombo, ngày tưởng nhớ biến cố xảy ra năm 1793 như một phép lạ khi một trận mưa giông bất thình lình đổ xuống làm tắt ngấm đám cháy dân chúng Rome lúc ấy phóng hỏa vào khu ghetto của người Do thái. Ngày 17 tháng giêng cũng dành để tổ chức Nghiên cứu và Phát triển cuộc Đối thoại giữa Công giáo và Do thái cử hành mỗi năm, nay đã bước sang năm thứ 21.
Tinh thần đích thực cuộc viếng thăm của Benedict và đoàn tuỳ tùng với Giáo trưởng Do thái không phải là việc buộc tội lẫn nhau nhưng là để làm tăng tiến thêm cuộc đối thoại giữa hai bên. Đa số các cơ quan truyền thông lớn, vì quá bận tâm khua chiêng gõ mõ về chuyện Đệ Nhị Thế chiến và Giáo hoàng Piô XII nên đã không nhận ra tinh thần đó.
Vì thế, bất chấp các tin tức chuyển đi bằng vệ tinh từ nơi thờ phượng này hôm chiều Chủ nhật, đã chẳng có gì là hận thù, mà chỉ là ca hát và cầu nguyện giữa một đám đông đầy nhiệt tình những người Hồi giáo, Do thái và Kitô giáo, tất cả đều qui tụ lại trong không khí an bình.
Benedict không chỉ viếng thăm không gian thánh thiêng của nguyện đường mà còn tới tham quan Bảo tàng viện Do thái mới được trùng tu, nơi đây có nhiều cổ vật nói lên dòng lịch sử và văn hóa 2000 năm của cộng đồng Do thái ở Rome.
Về phần mình, các viên chức ở Bảo tàng viện Do thái đã tập trung các hiện vật thành một cuộc triển lãm đặc biệt dành cho khách thăm. Bất chấp nhiều khó khăn khổ cực, cộng đồng Do thái đã cố gắng bảo tồn được 14 tấm panô làm từ thế kỷ 18 để mừng lễ đăng quang của các giáo hoàng. Người phụ trách viện bảo tàng, ông Daniela di Castro, tháp tùng Đức giáo hoàng khi ngài đi tham quan các vật trưng bầy độc đáo này, ghi nhận rằng Benedict là vị giáo chủ đầu tiên tới thăm viếng một bảo tàng viện Do thái, cũng như Viện Bảo tàng Do thái tại Rome là bảo tàng viện Do thái đầu tiên được một giáo hoàng tới thăm… Vì thế, đây là một vinh dự lớn lao cho viện bảo tàng của chúng tôi.”
Hầu hết các tin tức báo chí đều nhắm vào những mối căng thẳng gây ra bởi cái gọi là “sự im lặng tội lỗi” của Giáo hoàng Piô XII về nạn diệt chủng Holocaust, và việc Đức giáo hoàng Benedict mới đây công nhận những đức tính anh hùng của cùng vị giáo hoàng Piô XII này, người đang trên con đường trong tiến trình được tuyên thánh.
Giáo trưởng Yisrael Meir Lau, chánh giáo trưởng Do thái ở Tel Aviv, đã ra lệnh tiến quân cho báo chí thế giới khi ông ta, trong cuộc phỏng vấn của Đài Truyền hình Ý Sky TG24 tuần trước, đã biểu lộ sự bất bình đối với việc giáo hoàng Benedict ủng hộ Piô XII. Vụ ông giáo trưởng tỏ vẻ ngán ngẩm với cố giáo hoàng Piô XII là chuyện được phổ biến công khai, nhưng trí nhớ về lịch sử của ông được biết là có vẻ mờ mịt. Ông đã tố cáo vị giáo hoàng vì đã im lặng không đả động gì đến vụ bạo hành ở Kristallnacht, nhưng trong thực tế, khi biến cố này xảy ra năm 1938, thì Piô còn chưa lên ngôi giáo hoàng. Dường như ông cũng còn quên không nhớ rằng Thủ tướng Israel – bà Golda Meir – đã bình luận về cái chết của Piô XII năm 1958 như sau: “Chúng tôi chia sẻ nỗi buồn của cả nhân loại khi Đức thánh cha qua đời… Khi tình cảnh tuẫn đạo hãi hùng xảy ra cho dân tộc chúng tôi trong thập niên bạo lực của Quốc xã, tiếng nói của Đức giáo hoàng đã cất lên cho những nạn nhân… Chúng tôi khóc thương một người phục vụ hòa bình vĩ đại.”
Cách nắm nhớ lịch sử một cách yếu ớt như thế của Giáo trưởng Lau dường như cũng được chia sẻ bởi ông chủ tịch Cộng đồng Do thái ở Rome là Pacifici. Ông này đã vui vẻ tham dự vào các cuộc lễ lạc đón tiếp hôm Chủa nhật, nhưng đã không cưỡng chống được việc thốt ra một lời chỉ trích -- chắc là được nhắc tuồng bởi đám đông những chiếc camera của các đài truyền hình – khi ông đề cập đến cái được cho là sự im lặng của giáo hoàng Piô XII, gọi đó là “một cơ may bị bỏ lỡ.”
Người ta biết rằng các hành động của giáo hoàng Piô XII đã nói lớn hơn những tiếng nói của ngài. Gary Krupp, người Do thái sáng lập tổ chức Pave the Way, đã miệt mài suốt 8 năm qua thâu thập phim ảnh những người chứng và những bằng chứng còn lưu trữ chứng tỏ hành động trực tiếp của giáo hoàng Piô XII trong việc cứu sống hàng trăm ngàn sinh mạng Do thái, bằng cách cấp phát những những chứng chỉ rửa tội giả, xin được chiếu khán cho người tỵ nạn và truyền cho các tu viện, các giáo xứ che giấu người Do thái. Picifici là người đầu tiên đã cám ơn các nữ tu Dòng Thánh Marta ở Florence đã cứu sống ông trong thời gian chiến tranh, nhưng ông không nhận biết rằng những người nữ tu này, cũng như hàng trăm các tu viện khác ở Ý và Đức, đã hoạt động theo chỉ thị trực tiếp của giáo hoàng Piô XII.
Tuy nhiên, Emilio Zolli vị giáo trưởng Do thái trong thời gian Đức chiếm đóng, lại biết rõ vai trò của Piô XII. Sau chiến tranh, Zolli cải đạo theo Công giáo và lấy tên Eugenio là tên thánh của giáo hoàng Piô. Trong cuốn tự truyện “"Before the Dawn (Trước buổi bình minh)”, Zolli viết: ” Không có vị anh hùng nào trong toàn bộ lịch sử của chúng ta lại có tính chiến đấu, và đã chiến đấu, không ai anh hùng hơn, là Piô XII trong việc đeo đuổi những việc làm bác ái thật sự.”
Chuyện giản dị là có đủ dữ kiện cho bất cứ nhà báo nào muốn sưu tầm, nhưng trong trường hợp này, báo chí vẫn giữ một thái độ im lặng tội lỗi của chính mình. Ngay cả Báo New York Times cũng quên mất lịch sử của riêng mình. Ngày 25 tháng 12 năm 1942, trong một bài bình luận, báo này viết: “Tiếng nói của Piô XII là tiếng nói đơn độc trong cảnh lặng lẽ và tối tăm đang bao trùm châu Âu… Ngài sẽ là nhà cai trị duy nhất còn lại trên Lục địa châu Âu dám cất lên tiếng nói.”
Thay vì thắc mắc xem Piô XII đã có thể làm gì hơn nữa cho người Do thái, có lẽ chúng ta nên hỏi xem ai là người đã làm được hơn thế?
Nguồn: Elizabeth Lev /Politics Daily
Bà Elizabeth Lev là một nhà sử học về nghệ thuật, giảng dạy tại trường Đại học Duquesne.
Rome – Chẳng khác gì những chiếc xe to lớn kềnh càng của các đài Truyền hình đậu chung quanh nguyện đường Do thái ở Rome, làm khuất lấp cảnh quan của một trong những tòa nhà đẹp nhất nơi đô thị này, các bản tường trình của báo chí cũng thế, đã làm khuất lấp tầm quan trọng thực sự cuộc viếng thăm cộng đồng Do thái ở đây của Đức giáo hoàng.
Chiều ngày Chủ nhật tuần rồi, Đức giáo hoàng Benedict XVI đã thực hiện một chuyến du hành ngắn ngủi vượt qua dòng sông Tiber để tới Đại Nguyện đường Do thái ở Rome, tọa lạc trong vùng trước kia là khu ghetto của người Do thái. Thời tiết thật giá buốt, nhưng cuộc tiếp đón ngài lại ngược lại.
Chánh Giáo trưởng Riccardo Di Segni, và Riccardo Pacifici, chủ tịch Cộng đồng Do thái ở Rome, đã chào đón Đức giáo hoàng ngay nơi bậc cửa dẫn vào nguyện đường giữa những tiếng hoan hô "Viva il Papa!" vang động. Tháp tùng ĐGH có Tổng giám mục Fouad Twal, vị thượng phụ theo nghi lễ Latinh của Jerusalem, và tổng giám mục Antonio Franco, sứ thần Tòa thánh tại Israel, nhằm để đề cao lòng quả cảm của ngài trong những mối liên lạc liên tôn giáo bằng cách kéo Rome và Israel xích lại gần nhau.
Mặc dầu có nhiều hàng tít lớn trên báo chí lặp đi lặp lại đến nhàm chán nói đây là “Cuộc viếng thăm gây nhiều tranh cãi của Giáo hoàng”, nhưng lại chẳng có điều chi thật sự gây ra tranh cãi. Vị chánh giáo trưởng đã ngỏ lời mời ĐGH Benedict vào năm 2006 và cộng đồng Do thái ở Rome đã tận dụng mọi phương tiện để chuẩn bị cho biến cố này. Đây là lần thứ ba Benedict viếng thăm một nơi thờ phượng của người Do thái (sau những lần đến nguyện đường ở Cologne năm 2005 và ở New York năm 2008). Giáo hoàng Gioan Phaolô II trở thành vị giáo hoàng đầu tiên viếng thăm nguyện đường Do thái ở Rome vào tháng 4 năm 1986, còn Benedict, theo bước chân của vị tiền nhiệm, nay đã tạo thành một tiền lệ kép. Người ta trông đợi các giáo hoàng tương lai rồi ra sẽ đến thăm viếng nguyện đường Do thái giáo, chẳng khác gì như đến văn phòng ông thị trưởng, Quốc hội và các giáo xứ địa phương.
Cũng như trong cuộc viếng thăm Thánh địa của Đức giáo hoàng, lần viếng thăm này bắt đầu bằng việc công nhận nỗi khổ đau của cộng đồng Do thái trong nạn diệt chủng Holocaust và các vụ bạo hành khác. Trước hết Đức giáo hoàng đặt những bông hồng đỏ trước các tấm bảng ghi vụ tập trung và trục xuất 1022 người Do thái vào ngày 16 tháng 10 năm 1943. Sau đó ngài đặt một vòng hoa bên dưới tấm bảng tưởng niệm vụ tấn công khủng bố ngày 9 tháng 10 năm 1982 vào nguyện đường này, sát hại em bé 2 tuổi Stefano Tache.
Không chỉ đơn thuần tưởng niệm những hành động thù nghịch do người bên ngoài gây ra, Benedict còn lợi dụng cơ hội để công nhận dòng lịch sử đầy biến động giữa đô thị Rome của người Kitô giáo và các kiều dân Do thái của thị trấn này. Ngài đã chọn một ngày đặc biệt để viếng thăm, đó là lễ Mo'ed di Piombo, ngày tưởng nhớ biến cố xảy ra năm 1793 như một phép lạ khi một trận mưa giông bất thình lình đổ xuống làm tắt ngấm đám cháy dân chúng Rome lúc ấy phóng hỏa vào khu ghetto của người Do thái. Ngày 17 tháng giêng cũng dành để tổ chức Nghiên cứu và Phát triển cuộc Đối thoại giữa Công giáo và Do thái cử hành mỗi năm, nay đã bước sang năm thứ 21.
Tinh thần đích thực cuộc viếng thăm của Benedict và đoàn tuỳ tùng với Giáo trưởng Do thái không phải là việc buộc tội lẫn nhau nhưng là để làm tăng tiến thêm cuộc đối thoại giữa hai bên. Đa số các cơ quan truyền thông lớn, vì quá bận tâm khua chiêng gõ mõ về chuyện Đệ Nhị Thế chiến và Giáo hoàng Piô XII nên đã không nhận ra tinh thần đó.
Vì thế, bất chấp các tin tức chuyển đi bằng vệ tinh từ nơi thờ phượng này hôm chiều Chủ nhật, đã chẳng có gì là hận thù, mà chỉ là ca hát và cầu nguyện giữa một đám đông đầy nhiệt tình những người Hồi giáo, Do thái và Kitô giáo, tất cả đều qui tụ lại trong không khí an bình.
Benedict không chỉ viếng thăm không gian thánh thiêng của nguyện đường mà còn tới tham quan Bảo tàng viện Do thái mới được trùng tu, nơi đây có nhiều cổ vật nói lên dòng lịch sử và văn hóa 2000 năm của cộng đồng Do thái ở Rome.
Về phần mình, các viên chức ở Bảo tàng viện Do thái đã tập trung các hiện vật thành một cuộc triển lãm đặc biệt dành cho khách thăm. Bất chấp nhiều khó khăn khổ cực, cộng đồng Do thái đã cố gắng bảo tồn được 14 tấm panô làm từ thế kỷ 18 để mừng lễ đăng quang của các giáo hoàng. Người phụ trách viện bảo tàng, ông Daniela di Castro, tháp tùng Đức giáo hoàng khi ngài đi tham quan các vật trưng bầy độc đáo này, ghi nhận rằng Benedict là vị giáo chủ đầu tiên tới thăm viếng một bảo tàng viện Do thái, cũng như Viện Bảo tàng Do thái tại Rome là bảo tàng viện Do thái đầu tiên được một giáo hoàng tới thăm… Vì thế, đây là một vinh dự lớn lao cho viện bảo tàng của chúng tôi.”
Hầu hết các tin tức báo chí đều nhắm vào những mối căng thẳng gây ra bởi cái gọi là “sự im lặng tội lỗi” của Giáo hoàng Piô XII về nạn diệt chủng Holocaust, và việc Đức giáo hoàng Benedict mới đây công nhận những đức tính anh hùng của cùng vị giáo hoàng Piô XII này, người đang trên con đường trong tiến trình được tuyên thánh.
Giáo trưởng Yisrael Meir Lau, chánh giáo trưởng Do thái ở Tel Aviv, đã ra lệnh tiến quân cho báo chí thế giới khi ông ta, trong cuộc phỏng vấn của Đài Truyền hình Ý Sky TG24 tuần trước, đã biểu lộ sự bất bình đối với việc giáo hoàng Benedict ủng hộ Piô XII. Vụ ông giáo trưởng tỏ vẻ ngán ngẩm với cố giáo hoàng Piô XII là chuyện được phổ biến công khai, nhưng trí nhớ về lịch sử của ông được biết là có vẻ mờ mịt. Ông đã tố cáo vị giáo hoàng vì đã im lặng không đả động gì đến vụ bạo hành ở Kristallnacht, nhưng trong thực tế, khi biến cố này xảy ra năm 1938, thì Piô còn chưa lên ngôi giáo hoàng. Dường như ông cũng còn quên không nhớ rằng Thủ tướng Israel – bà Golda Meir – đã bình luận về cái chết của Piô XII năm 1958 như sau: “Chúng tôi chia sẻ nỗi buồn của cả nhân loại khi Đức thánh cha qua đời… Khi tình cảnh tuẫn đạo hãi hùng xảy ra cho dân tộc chúng tôi trong thập niên bạo lực của Quốc xã, tiếng nói của Đức giáo hoàng đã cất lên cho những nạn nhân… Chúng tôi khóc thương một người phục vụ hòa bình vĩ đại.”
Cách nắm nhớ lịch sử một cách yếu ớt như thế của Giáo trưởng Lau dường như cũng được chia sẻ bởi ông chủ tịch Cộng đồng Do thái ở Rome là Pacifici. Ông này đã vui vẻ tham dự vào các cuộc lễ lạc đón tiếp hôm Chủa nhật, nhưng đã không cưỡng chống được việc thốt ra một lời chỉ trích -- chắc là được nhắc tuồng bởi đám đông những chiếc camera của các đài truyền hình – khi ông đề cập đến cái được cho là sự im lặng của giáo hoàng Piô XII, gọi đó là “một cơ may bị bỏ lỡ.”
Người ta biết rằng các hành động của giáo hoàng Piô XII đã nói lớn hơn những tiếng nói của ngài. Gary Krupp, người Do thái sáng lập tổ chức Pave the Way, đã miệt mài suốt 8 năm qua thâu thập phim ảnh những người chứng và những bằng chứng còn lưu trữ chứng tỏ hành động trực tiếp của giáo hoàng Piô XII trong việc cứu sống hàng trăm ngàn sinh mạng Do thái, bằng cách cấp phát những những chứng chỉ rửa tội giả, xin được chiếu khán cho người tỵ nạn và truyền cho các tu viện, các giáo xứ che giấu người Do thái. Picifici là người đầu tiên đã cám ơn các nữ tu Dòng Thánh Marta ở Florence đã cứu sống ông trong thời gian chiến tranh, nhưng ông không nhận biết rằng những người nữ tu này, cũng như hàng trăm các tu viện khác ở Ý và Đức, đã hoạt động theo chỉ thị trực tiếp của giáo hoàng Piô XII.
Tuy nhiên, Emilio Zolli vị giáo trưởng Do thái trong thời gian Đức chiếm đóng, lại biết rõ vai trò của Piô XII. Sau chiến tranh, Zolli cải đạo theo Công giáo và lấy tên Eugenio là tên thánh của giáo hoàng Piô. Trong cuốn tự truyện “"Before the Dawn (Trước buổi bình minh)”, Zolli viết: ” Không có vị anh hùng nào trong toàn bộ lịch sử của chúng ta lại có tính chiến đấu, và đã chiến đấu, không ai anh hùng hơn, là Piô XII trong việc đeo đuổi những việc làm bác ái thật sự.”
Chuyện giản dị là có đủ dữ kiện cho bất cứ nhà báo nào muốn sưu tầm, nhưng trong trường hợp này, báo chí vẫn giữ một thái độ im lặng tội lỗi của chính mình. Ngay cả Báo New York Times cũng quên mất lịch sử của riêng mình. Ngày 25 tháng 12 năm 1942, trong một bài bình luận, báo này viết: “Tiếng nói của Piô XII là tiếng nói đơn độc trong cảnh lặng lẽ và tối tăm đang bao trùm châu Âu… Ngài sẽ là nhà cai trị duy nhất còn lại trên Lục địa châu Âu dám cất lên tiếng nói.”
Thay vì thắc mắc xem Piô XII đã có thể làm gì hơn nữa cho người Do thái, có lẽ chúng ta nên hỏi xem ai là người đã làm được hơn thế?
Nguồn: Elizabeth Lev /Politics Daily
Bà Elizabeth Lev là một nhà sử học về nghệ thuật, giảng dạy tại trường Đại học Duquesne.