Hiệp thông hay đối đầu với Giáo hoàng? Hai diện mạo của Giáo hội Đức

Luke Coppen của tạp chí The Pillar, ngày 4 tháng 11 năm 2026, viết: Hai tuyên bố được công bố trong tuần này đã làm nổi bật những khác biệt rõ rệt giữa vị chủ tịch tiền nhiệm và vị chủ tịch đương nhiệm của Hội đồng Giám mục Đức.

Trong khi vị chủ tịch đương nhiệm nhấn mạnh sự cần thiết phải duy trì “sự hiệp thông trọn vẹn với Đức Thánh Cha và lòng trung thành với Huấn quyền” trong nỗ lực cải cách của các giám mục, thì người tiền nhiệm trực tiếp của ngài lại nhắm trực tiếp vào Đức Giáo Hoàng, cho rằng cách Đức Giáo Hoàng phản hồi các kết luận từ phía Đức – vốn được đưa ra sau cuộc khủng hoảng lạm dụng tình dục – là “chưa thỏa đáng và, xét đến những hệ lụy tiềm tàng, là vấn đề vô cùng đáng lo ngại.”

Xét ở bề nổi, Đức Giám Mục Georg Bätzing và người kế nhiệm ngài trong vai trò chủ tịch hội đồng, Đức Giám Mục Heiner Wilmer, dường như có nhiều điểm chung. Cả hai đều là những giám mục người Đức có tư tưởng thần học tiến bộ và cùng sinh vào tháng 4 năm 1961.

Tuy nhiên, khi quan sát kỹ hơn, những điểm khác biệt bắt đầu lộ rõ. Đức cha Bätzing có vóc dáng đậm đà, trong khi Đức cha Wilmer lại mảnh khảnh. Đức cha Bätzing nói giọng vùng Tây Đức với âm điệu uyển chuyển, còn Đức cha Wilmer mang chất giọng vùng Bắc Đức với âm mũi đặc trưng.

Ngoài những khác biệt về ngoại hình, họ còn có xuất thân khác nhau. Đức cha Bätzing xuất thân là linh mục giáo phận, còn Đức cha Wilmer là linh mục dòng. Đức cha Bätzing chịu ảnh hưởng chủ yếu từ văn hóa giáo hội Đức, trong khi Đức cha Wilmer từng học tập tại Paris và Rome, cũng như từng giảng dạy tại Bronx (Hoa Kỳ).

Song, những bình luận mới nhất của cả hai cho thấy sự khác biệt lớn nhất không nằm ở ngoại hình hay quá trình đào tạo, mà nằm ở phong cách lãnh đạo. Đức cha Wilmer hiện lên như một người hòa giải tận tâm giữa Giáo hội Đức và cộng đồng Công Giáo rộng lớn hơn, trong khi Đức cha Bätzing lại là người bảo vệ đầy quyết liệt cho “con đường đồng nghị” (synodal way) – một tiến trình mang tính đặc thù của Giáo hội Đức. Chúng ta hãy cùng xem xét hai tuyên bố này, rồi cân nhắc xem chúng cho thấy điều gì về quá trình chuyển giao vai trò lãnh đạo từ ĐC Bätzing sang ĐC Wilmer diễn ra vào tháng 2 năm 2026.

Những phát biểu của Giám mục Wilmer

Chúng ta nên bắt đầu với ý kiến của Giám mục Wilmer, vì đây là tuyên bố xuất hiện trước. Ngài đưa ra quan điểm này vào ngày 30 tháng 10 tại một cuộc họp của Hội đồng các Hội đồng Giám mục châu Âu ở Salzburg, Áo. Nội dung đó được công bố vào ngày 2 tháng 11 trên trang web ấn bản tiếng Đức của tạp chí thần học Communio.

Trong chưa đầy 500 từ, ĐC Wilmer đã trình bày suy nghĩ của ngài về “Con đường Đồng nghị” (Synodal Way) – một sáng kiến đề xuất những thay đổi sâu rộng đối với giáo lý và thực hành Công Giáo, nảy sinh sau bê bối lạm dụng tình dục bởi hàng giáo sĩ.

Các giám mục cùng một số giáo dân được chọn đã tham gia năm phiên họp toàn thể từ năm 2020 đến năm 2023, đưa ra 150 trang nghị quyết. Các đề xuất này bao gồm: cho phép phụ nữ làm phó tế, xem xét lại luật độc thân linh mục, để giáo dân giảng lễ, tăng cường vai trò của giáo dân trong việc lựa chọn giám mục, và sửa đổi Sách Giáo lý của Giáo Hội Công Giáo liên quan đến vấn đề đồng tính.

ĐC Wilmer đã tham gia các cuộc họp này, luôn ủng hộ và bỏ phiếu thuận cho các đề xuất từ những người khởi xướng “Con đường Đồng nghị”.

Trong bài phát biểu trước các giám mục châu Âu, ĐC Wilmer thừa nhận rằng sáng kiến này đã gây ra sự lo ngại, không chỉ ở các quốc gia láng giềng mà còn tại Vatican (Rome).

Ngài nói: “Tôi hiểu những lo ngại này và muốn xem xét chúng một cách nghiêm túc. Chính vì vậy, điều đặc biệt quan trọng đối với tôi là thúc đẩy một bầu không khí tin tưởng lẫn nhau, biết lắng nghe và hiệp thông trong Giáo hội”.

Sau đó, ĐC Wilmer đưa ra một nhận xét nghe có vẻ bình thường nhưng thực chất lại mang ý nghĩa rất quan trọng trong bối cảnh tại Đức. Ngài nói: “Con đường Đồng nghị, ở hình thức ban đầu, nay đã kết thúc”.

Xét ở một khía cạnh, đây chỉ là một tuyên bố thực tế đơn thuần. Phiên họp toàn thể thứ sáu – cũng là phiên cuối cùng – của “Con đường Đồng nghị” đã diễn ra từ ngày 29 tháng 1 đến ngày 1 tháng 2 năm 2026. Tuy nhiên, đối với những người ủng hộ nhiệt thành nhất của sáng kiến này, đây vẫn là một tiến trình còn đang tiếp diễn. Họ cho rằng con đường đồng nghị (synodal way) không có điểm kết thúc xác định. Họ hy vọng rằng, về bản chất, tiến trình này sẽ trở thành một thực thể thường trực thông qua một cơ chế được gọi là “hội đồng đồng nghị” (synodal conference). Các quy chế cho hội đồng đồng nghị này – vốn được dự kiến là một cơ quan ra quyết định bao gồm các giám mục và một số giáo dân được chọn – hiện đang chờ sự phê chuẩn từ phía Rome.

Khi tuyên bố rằng Con đường đồng nghị đã kết thúc (ít nhất là ở hình thức ban đầu), Đức cha Wilmer dường như muốn tách biệt bản thân khỏi quan điểm cho rằng Con đường đồng nghị vẫn đang là một dự án tiếp diễn trong lòng Giáo Hội Công Giáo tại Đức.

Đức cha Wilmer chia sẻ với các giám mục châu Âu rằng, điểm cốt yếu là sau cuộc khủng hoảng lạm dụng, người Công Giáo Đức mong muốn theo đuổi con đường cải cách “với tư cách là một Giáo Hội Công Giáo, trong sự hiệp thông trọn vẹn với Đức Thánh Cha và trung thành với Huấn quyền của Giáo hội”.

Khi trình bày ba điểm “thiết yếu”, ngài cho biết: “Thứ nhất: Chúng tôi hy vọng rằng mọi bước đi của mình đều được thực hiện với sự tôn trọng đầy đủ đối với giáo luật và kỷ luật của Giáo hội”.

“Thứ hai: Chúng tôi muốn tiếp tục phát triển các suy tư và sáng kiến của mình thông qua đối thoại chặt chẽ và trao đổi thường xuyên với Rome, trong tinh thần lắng nghe và hiệp thông”.

“Thứ ba: Chúng tôi không mong muốn dấn thân vào một lộ trình tách biệt hay biệt lập”. Chúng tôi không mong muốn một con đường mang tính đặc thù Đức, tách biệt chúng tôi khỏi Giáo hội phổ quát. Ngược lại, chúng tôi mong muốn đóng góp vào đời sống và sứ mạng của Giáo hội bằng cách cùng tiến bước với các anh chị em trong đức tin.”

Những phát biểu của Giám mục Bätzing

Vào ngày 3 tháng 11, Giáo phận Limburg đã công bố một bài bình luận của Giám mục Bätzing với tiêu đề: “Giải quyết vấn nạn lạm dụng: Không được lùi bước!”

Trong bài viết dài 1,150 từ này, ở một khía cạnh, tác giả đưa ra những chỉ trích mạnh mẽ đối với các bình luận của Đức Giáo Hoàng Phanxicô về vấn nạn lạm dụng, được đưa ra trong một cuộc họp báo trên chuyến bay vào tháng 9.

Ở một khía cạnh khác, bài viết đóng vai trò như một sự bảo vệ cho toàn bộ tiến trình “con đường đồng nghị” (synodal way) – một sáng kiến mà những người ủng hộ coi là phản ứng cần thiết trước cuộc khủng hoảng lạm dụng.

Giám mục Bätzing bày tỏ sự “bối rối” khi Đức Giáo Hoàng Leo XIV tỏ ra ngần ngại trong việc đề cập đến tình trạng lạm dụng mang tính “hệ thống” trong Giáo Hội Công Giáo, thay vào đó, ngài nhấn mạnh rằng lạm dụng “trước hết và quan trọng nhất là một vấn đề thuộc về con người.”

Giám mục Bätzing dẫn chứng từ Nghiên cứu MHG – một công trình được các giám mục Đức ủy quyền thực hiện và công bố vào năm 2018. Theo bản tóm tắt chính thức bằng tiếng Anh, nghiên cứu này kết luận rằng: “lạm dụng tình dục luôn đồng thời là sự lạm dụng quyền lực, và điều này có thể bị tạo điều kiện bởi các cấu trúc giáo sĩ trị độc đoán trong Giáo Hội Công Giáo.”

Giám mục Bätzing lưu ý rằng những “phát hiện mang tính học thuật” này chính là nền tảng cho “con đường đồng nghị” cũng như các thay đổi tại giáo phận Limburg.

Ngài viết: “Có một điều trở nên rõ ràng: việc quy trách nhiệm cho những kẻ phạm tội, cung cấp các khóa đào tạo về bảo vệ an toàn, hay cải thiện các quy định thủ tục là chưa đủ. Tất cả những điều đó đều cần thiết, nhưng vẫn chưa đủ.”

“Chúng ta cũng phải thay đổi các cấu trúc – nơi quyền lực được thực thi, trách nhiệm được đảm nhận và các quyết định được đưa ra. Thẩm quyền thánh thiêng tuyệt đối không được phép tạo điều kiện cho bất cứ ai đứng ngoài sự giám sát. Ban lãnh đạo Giáo hội cần có các yêu cầu về trách nhiệm giải trình mang tính ràng buộc, các quy trình ra quyết định minh bạch, cùng những cơ chế giám sát hiệu quả và độc lập nhất có thể.”

Giám mục Bätzing nói thêm: “Tôi nhận thấy nhiều nỗ lực nghiêm túc đang được thực hiện tại nhiều giáo phận ở Đức nhằm theo đuổi con đường này. ‘Con đường đồng nghị’ đã đóng góp một phần đáng kể vào nỗ lực đó.” Điều này đã đặt các vấn đề về quyền lực, trách nhiệm và sự giám sát vào trọng tâm của những nỗ lực cải cách trong Giáo hội.”

Vị giám mục cho biết, trong bối cảnh đó, ngài nhận thấy nhận định của Đức Giáo Hoàng Leo XIV – cho rằng lạm dụng trước hết và quan trọng nhất là một vấn đề thuộc về con người – là “chưa thỏa đáng, và xét đến những hệ lụy tiềm tàng, thì đây là một vấn đề vô cùng đáng lo ngại.”

“Tôi không có ý cho rằng Đức Giáo Hoàng hoàn toàn bác bỏ các kết quả nghiên cứu học thuật,” ngài viết. “Tuy nhiên, những bình luận của ngài vẫn để ngỏ một câu hỏi then chốt: liệu ngài có thừa nhận rằng không chỉ các cá nhân hay tổ chức, mà ngay cả những cấu trúc cụ thể bên trong Giáo Hội Công Giáo cũng đã tạo điều kiện cho hành vi lạm dụng và việc che đậy các hành vi đó xảy ra hay không?”

“Câu hỏi này có tầm quan trọng cốt yếu. Bởi lẽ, nếu không xác định rõ các nguyên nhân, chúng ta sẽ không thể giải quyết chúng một cách triệt để.”

ĐC Bätzing nói thêm: “Giáo triều Rôma và các cấu trúc lãnh đạo của Giáo hội hoàn vũ cũng cần được đánh giá dựa trên việc liệu quyền lực có được thực thi một cách minh bạch hay không, trách nhiệm có được xem xét kỹ lưỡng hay không, và liệu có đảm bảo được cơ chế giám sát hiệu quả hay không. Riêng đối với Giáo triều Rôma, cho đến nay, tôi vẫn thấy quá ít bằng chứng về một sự thay đổi văn hóa căn bản mà chúng ta đang cần.”

Ngài kêu gọi Đức Giáo Hoàng Leo đưa ra lời làm rõ về việc liệu ngài có tin rằng các hành vi lạm dụng bắt nguồn từ những nguyên nhân mang tính hệ thống hay không.

“Do đó, bất cứ ai thực sự muốn ngăn chặn lạm dụng đều phải thay đổi nhiều hơn là chỉ hành vi của các cá nhân,” ngài lập luận. “Họ còn phải thay đổi cả những cấu trúc tạo điều kiện cho hành vi lạm dụng. Đây chính là tiêu chuẩn để đánh giá Giáo hội của chúng ta — tại Đức, tại Rôma và trên toàn thế giới.”

Ý nghĩa của các tuyên bố

Trong bài phát biểu gửi tới các giám mục châu Âu đồng nghiệp, ĐC Wilmer đã tìm cách xoa dịu những lo ngại rằng phong trào cải cách tại Đức là một lực lượng mang tính phá hủy, tách biệt khỏi Giáo hội rộng lớn hơn.

Mặc dù không bác bỏ bất cứ nghị quyết nào của “Con đường Đồng nghị” (synodal way), ngài ngụ ý rằng giai đoạn cấp tiến của tiến trình này đã kết thúc. Ngài bày tỏ hy vọng có thể xây dựng lòng tin giữa người Công Giáo Đức với người Công Giáo ở các quốc gia lân cận – những người vốn cảm thấy bất an trước sáng kiến này.

Neuer Anfang, một nhóm giáo dân Đức phản đối “Con đường Đồng nghị”, đã mô tả bài phát biểu của ĐC Wilmer là một sự kiện đáng chú ý.

Nhóm này nhận định: “ĐC Heiner Wilmer muốn phản hồi những mối lo ngại – vốn dường như vẫn còn rất nghiêm trọng – mà ‘Con đường Đồng nghị’ tiếp tục gây ra trong Giáo hội ở nước ngoài. Trước đây, ĐC Georg Bätzing thường gạt bỏ thẳng thừng những lo ngại như vậy; còn người kế nhiệm ngài lại chọn cách tiếp cận hoàn toàn trái ngược: thể hiện sự thấu hiểu đối với những lo ngại đó.”

Neuer Anfang đặt câu hỏi tại sao bài phát biểu của ĐC Wilmer lại được đăng tải trên tạp chí Communio thay vì trên katholisch.de – trang tin chính thức của Giáo hội Đức.

Nhóm này viết: “Chúng ta chỉ có thể hoan nghênh chương trình nghị sự về việc đổi mới lòng trung thành với Giáo hội được trình bày một cách rõ ràng như vậy. Tuy nhiên, tại phiên họp toàn thể gần đây nhất của các giám mục Đức, quyết tâm của phe ủng hộ một lộ trình riêng biệt cho nước Đức vẫn thể hiện rất rõ ràng. Do đó, liệu chương trình về việc đổi mới lòng trung thành với Giáo hội mà ĐC Wilmer vừa công bố có chiếm ưu thế hay không vẫn còn là một câu hỏi mở.”

Giọng điệu ôn hòa của ĐC Wilmer hoàn toàn trái ngược với ĐC Bätzing – người đã viết một bài bình luận đưa ra những lời chỉ trích trực diện một cách bất thường nhắm vào Đúc Giáo hoàng, dù bản thân ngài vẫn đang là một giám mục đương nhiệm.

Cách tiếp cận mạnh mẽ này từng thể hiện rõ trong nhiệm kỳ chủ tịch Hội đồng Giám mục Đức của ĐC Bätzing. Chẳng hạn, vào năm 2023, ngài đã khiển trách người đồng cấp phía Ba Lan vì không tham khảo ý kiến ngài trước khi gửi thư cho Đức Giáo Hoàng Phanxicô để bày tỏ lo ngại về “Con đường Đồng nghị” (synodal way).

Tuy nhiên, bài bình luận mới này đặt ra một câu hỏi đáng lưu ý: tại sao lại là lúc này? Tại sao ngài chấp nhận rủi ro tạo ra một tình huống gây mất thiện cảm – điều mà người Ý gọi là brutta figura – khi công khai chỉ trích Đức Giáo Hoàng chỉ vài tuần sau khi ngài trải qua ca phẫu thuật cắt bỏ khối u ung thư?

Một khả năng là ĐC Bätzing đơn giản tin rằng việc làm sáng tỏ các nguyên nhân mang tính hệ thống dẫn đến tình trạng lạm dụng quan trọng hơn là tuân thủ các quy tắc ứng xử trong Giáo hội. Nhưng nếu vậy, tại sao ngài lại đợi đến một tháng sau khi Đức Giáo Hoàng đưa ra những phát biểu đó mới lên tiếng?

Phải chăng đối tượng mà ngài hướng tới không chỉ ở Rome mà còn ở ngay tại nước Đức? Liệu ngài có đang cố gắng tác động đến cuộc tranh luận giữa các giám mục Đức về việc liệu “Con đường Đồng nghị” có nên tiếp tục là trọng tâm trong đời sống Giáo hội, hay ưu tiên hiện nay nên là hàn gắn các mối quan hệ đã rạn nứt với các hội đồng giám mục khác và với Vatican?