Cyprien Viet, trong bản tin ngày 14/05/2026 của tạp chí Aleteia, cho biết: Hôm nay, Đức Giáo Hoàng Leo đến thăm trường đại học công lập ở Rome, hàn gắn vết thương kéo dài 18 năm kể từ khi các cuộc biểu tình buộc Đức Benedict XVI phải hủy chuyến thăm năm 2008.

Hôm nay, ngày 14 tháng 5, Đức Giáo Hoàng sẽ thực hiện một chuyến đi ngắn khoảng 15 km (5 dặm) xuyên qua Rome. Tuy quãng đường ngắn, nhưng nó mang ý nghĩa biểu tượng quan trọng. Ngài sẽ đến thăm Đại học La Sapienza, một cơ sở giáo dục công lập của Ý. Sau khi dừng chân tại nhà nguyện và chào hỏi viện trưởng Antonella Polimeni, ngài sẽ có bài phát biểu quan trọng trước sinh viên và giảng viên tại Aula Magna.

Vào sáng thứ Năm Lễ Thăng Thiên này — một ngày lễ công cộng tại Vatican, nhưng không phải ở Ý — bài phát biểu của Đức Giáo Hoàng dự kiến sẽ khám phá mối quan hệ giữa đức tin và lý trí. Chủ đề này vô cùng quan trọng đối với Đức Benedict XVI, người đã bị cấm vào trường đại học công lập thế tục này 18 năm trước.

Chuyến thăm bị hủy và vụ án Galileo

Theo lời mời của viện trưởng lúc bấy giờ, Đức Giáo Hoàng Benedict XVI dự kiến sẽ đến thăm trường đại học danh tiếng ở Rome vào ngày 17 tháng 1 năm 2008 để phát biểu trong lễ khai giảng năm học. Vị giáo hoàng người Đức, vốn là giáo sư đại học nhiều năm, được biết đến là một học giả uyên bác, khác xa với hình ảnh đơn giản hóa về một người giám sát giáo lý thường được gán cho ngài.

Tuy nhiên, ngay khi chuyến thăm được công bố, các cuộc biểu tình đã nổ ra trong số một số giảng viên và sinh viên. Sáu mươi bảy giáo sư, chủ yếu đến từ khoa vật lý, đã gửi thư cho viện trưởng yêu cầu hủy bỏ sự kiện.

Cốt lõi của sự chỉ trích là bài giảng năm 1990 mà Hồng Y Joseph Ratzinger khi đó đã trình bày tại chính trường đại học này. Trong đó, ngài trích dẫn triết gia khoa học Paul Feyerabend về vụ án Galileo. Những người phản đối cáo buộc vị giáo hoàng tương lai ủng hộ ý kiến cho rằng việc Giáo hội lên án Galileo là “hợp lý và công bằng”. Cách hiểu này nhanh chóng lan truyền trên các phương tiện truyền thông Ý, biến chuyến thăm thành một cuộc tranh cãi quốc gia. Cũng giống như bài phát biểu năm 2006 của ngài tại Regensburg — nơi câu nói đầy ẩn ý của ngài về một hoàng đế Byzantine nói về Hồi giáo đã bị đưa ra khỏi ngữ cảnh — lời nói của Đức Benedict XVI đã bị lợi dụng và xuyên tạc.

Trên thực tế, ngữ cảnh của câu nói phức tạp hơn nhiều. Ratzinger không hề bênh vực Tòa án Dị giáo. Ngài thảo luận về cuộc khủng hoảng niềm tin hiện đại vào khoa học, dẫn chứng Feyerabend như một triệu chứng của sự chuyển biến quan trọng trong triết học khoa học đương đại.

Tuy nhiên, trong bầu không khí căng thẳng thời bấy giờ, được đánh dấu bởi các cuộc tranh luận về chủ nghĩa thế tục và vai trò công cộng của Giáo hội, sắc thái này nhanh chóng biến mất. Sinh viên đã chiếm văn phòng viện trưởng tại Đại học La Sapienza và tuyên bố biểu tình phản đối chuyến thăm của Đức Benedict. Đối diện với nguy cơ đụng độ, Vatican cuối cùng đã quyết định hủy chuyến đi.

Một cú sốc lành mạnh cho nước Ý

Việc hủy bỏ đã gây ra sự kinh ngạc trên khắp nước Ý. Phần lớn giới chính trị, bao gồm cả cánh tả thế tục, đã lên án điều mà họ coi là sự bất dung thứ trí thức. Tổng thống Giorgio Napolitano, một cựu thành viên của Đảng Cộng sản, đã công khai bày tỏ sự đoàn kết với Đức Giáo Hoàng. Trong khi đó, nhà văn và nhà soạn kịch Dario Fo, nổi tiếng với những tác phẩm châm biếm chống Công Giáo, đã bảo vệ quyền phát biểu của Đức Benedict XVI tại trường đại học.

Vụ việc đã phơi bày một nghịch lý rõ rệt. Những người từng cáo buộc Giáo hội kiểm duyệt khoa học trong lịch sử giờ lại bị chính họ cáo buộc là đang bóp nghẹt các cuộc tranh luận trí thức.

Trong bài phát biểu đã chuẩn bị – mà cuối cùng ngài đã gửi văn bản đi – Đức Benedict XVI nhấn mạnh sự cần thiết của đối thoại giữa các ngành. Ngài nhấn mạnh sứ mệnh của trường đại học như một nơi để cùng nhau theo đuổi chân lý. Đức Giáo Hoàng lập luận rằng lý trí khoa học có nguy cơ tự làm nghèo đi khi nó cắt đứt mối liên hệ với các vấn đề đạo đức hoặc siêu hình.

Một cuộc đối thoại bất ngờ

Tuy nhiên, vụ việc cũng mở ra cánh cửa cho đối thoại. Một số trí thức vô thần và bất khả tri đã tham gia vào các cuộc trao đổi vô cùng phong phú với Đức Benedict XVI. Trong số đó có nhà toán học Piergiorgio Odifreddi, có thể nói là nhà phổ biến khoa học và nhà hoạt động duy lý nổi tiếng nhất hiện nay của Ý. Qua nhiều năm, một mối quan hệ trí thức bất ngờ đã nảy nở giữa hai người. Năm 2011, Odifreddi công bố một bài phê bình dài gửi tới Đức Giáo Hoàng Benedict XVI. Nhiều người dự đoán một cuộc đối đầu gay gắt. Thay vào đó, Đức Giáo Hoàng đã đích thân trả lời trong một bức thư nổi tiếng. Ngài ca ngợi trí thông minh và sự trung thực trí thức của đối thủ trong khi tranh luận từng điểm một về một số phân tích của ông ta. Cuộc đối thoại lịch sự đáng chú ý này đã làm công chúng Ý vô cùng ngạc nhiên.

Bản thân Odifreddi dần thừa nhận rằng ông đã tìm thấy ở Ratzinger một người đối thoại có nền văn hóa triết học vô cùng uyên bác, khác xa với hình ảnh biếm họa về một người giáo điều thù địch với lý trí. Sau khi Đức Giáo Hoàng Benedict XVI qua đời, nhà toán học thậm chí còn xuất bản một bài tưởng niệm đầy kính trọng và xúc động, mô tả một mối quan hệ đã trở nên gần như thân thiết bất chấp những bất đồng cơ bản giữa hai người.

Vụ việc La Sapienza để lại một di sản nghịch lý và phức tạp. Ban đầu, việc hủy bỏ chuyến thăm đó tạo ấn tượng về một sự chia rẽ không thể hòa giải giữa khoa học và đức tin. Tuy nhiên, những năm sau đó đã hé lộ một điều hoàn toàn khác: khả năng về một không gian văn minh nơi những điều chắc chắn có thể được tranh luận mà không loại trừ lẫn nhau.

Sự kiện này nhắc nhở chúng ta về việc mối quan hệ giữa khoa học và tôn giáo vẫn còn nặng nề với lịch sử, đam mê và sự hiểu lầm. Nhưng nó cũng chứng minh rằng những sự đối lập gay gắt nhất đôi khi có thể dẫn đến những cuộc đối thoại sâu sắc. Trong bối cảnh này, sự khiêm nhường của Đức Benedict XVI chắc chắn tỏa sáng như một yếu tố quan trọng cho phép đối thoại nở rộ và tiến bộ.

Đặt nền tảng cho một thông điệp giáo hoàng

Chuyến thăm của Đức Giáo Hoàng Leo XIV, 18 năm sau, cũng là một bước đệm hướng tới thông điệp giáo hoàng sắp tới của ngài về những thách thức nhân học đương đại. Theo truyền thông Ý, tài liệu dự kiến sẽ có tựa đề Magnifica Humanitas (Nhân tính tuyệt vời). Đức Giáo Hoàng đã sử dụng cụm từ này trong các bài phát biểu và bài giảng gần đây của mình.

Nền tảng khoa học của Đức Giáo Hoàng hiện tại — ngài là một cựu giáo sư toán học — thúc đẩy một bầu không khí hòa giải giữa đức tin và khoa học. Khi nói chuyện với cộng đồng các nhà khoa học và nhà nghiên cứu này, cả những người tin và không tin, ngài có thể sẽ nhấn mạnh công việc và nỗ lực của họ như một biểu hiện của “nhân tính tuyệt vời”, miễn là họ chấp nhận những giới hạn đạo đức cần thiết để tôn trọng sự sống.

Mười tám năm sau chuyến thăm bị hủy bỏ, thật dễ chịu khi tưởng tượng rằng Đức Benedict XVI có thể tiếp nối bài phát biểu này với niềm vui sâu sắc — dõi theo từ thiên đường, được bao quanh bởi những học giả vĩ đại khác đã để lại dấu ấn trong lịch sử tư tưởng.