Edward Pentin, trong bản tin ngày 23 tháng 3 năm 2026 cuảNational Catholic Register cho rằng: Các chính phủ phương Tây hiểu sai về Iran nếu họ cho rằng chế độ thần quyền của nước này sẽ nhanh chóng đầu hàng dưới áp lực quân sự, bởi vì các nhà lãnh đạo đất nước được duy trì bởi thế giới quan tôn giáo Shia đề cao sự đau khổ và tử đạo như những đức tính tối cao.

Đây là quan điểm của Đức cha Michael Nazir-Ali, một thành viên của Giáo phận cá nhân Đức Mẹ Walsingham, một cựu giám mục Anh giáo và là chuyên gia về lịch sử Hồi giáo.

Viết trên tờ Daily Telegraph của Anh ngày 17 tháng 3, Đức cha Nazir-Ali lập luận rằng sự thách thức của Tehran không chỉ đơn thuần là trò chơi chính trị mạo hiểm, mà bắt nguồn từ một nền thần học lâu đời, trong đó việc hy sinh vì đức tin được coi là một đặc ân, được cho là sẽ thúc đẩy mục đích của Thiên Chúa và đẩy nhanh sự ra đời của một trật tự công bằng.

Ngài cảnh báo rằng các nhà hoạch định chính sách phương Tây phải tính đến “phức cảm tử đạo” này trong các tính toán chiến lược của họ nếu muốn tránh lặp lại những sai lầm của các cuộc can thiệp trước đây vào Trung Đông.

Đức cha Nazir-Ali, người xuất thân từ một gia đình Hồi giáo Shia người Pakistan và được tiếp nhận vào Giáo Hội Công Giáo vào tháng 9 năm 2021, nhắc lại cuộc chiến tranh Iran-Iraq năm 1980-1988, khi ngài tận mắt chứng kiến những cậu bé tuổi thiếu niên và những người đàn ông lớn tuổi được trao những “chìa khóa xanh dẫn đến Thiên đường” mang tính biểu tượng trước khi bị đưa đi như những đợt tấn công vào các vị trí của quân Iraq.

Ngài nói, khi họ bị giết, gia đình và khu phố của họ được lệnh phải ăn mừng “sự tử đạo” của họ bằng ánh sáng và âm nhạc tôn giáo, biến nỗi mất mát cá nhân thành một lễ hội tôn giáo công cộng.

Đức cha Nazir-Ali cho rằng cách tiếp cận này bắt nguồn từ sự tử đạo của Hussein, cháu trai của Muhammad, dưới tay caliph Yazid — sự kiện mà người Hồi giáo Shia tưởng nhớ hàng năm bằng “khóc lóc, tụng kinh, tự hành xác và thử thách bằng lửa” như những hành động thể hiện tình liên đới với nỗi đau khổ của Hussein. Họ cũng tưởng nhớ sự tử đạo của Hassan, anh trai của Hussein, và Ali, cha của họ, con rể của Muhammad. Cả ba người đều được tôn kính như những vị tử đạo.

Dựa trên những ví dụ lịch sử này, ngài nói rằng sự đàn áp và gạt bỏ cộng đồng Shia bởi các thế lực thống trị trong nhiều thế kỷ đã củng cố một đạo đức trong đó sự đau khổ vì đức tin không những được dung thứ mà còn được coi trọng như sinh hoa trái thiêng liêng. Đức cha Nazir-Ali giải thích, điều đã phát triển là “một hiểu biết cố thủ về đức hạnh của việc chịu đựng vì niềm tin của họ, điều không tìm thấy trong các phiên bản Hồi giáo mang tính háo thắng hơn”.

Ngài nói tiếp: các nhà lãnh đạo Iran đã cố tình khai thác văn hóa tử đạo này trước, trong và sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979. Đức cha Nazir-Ali nói: “Mọi hành động đàn áp của Nhà Vua và tay sai của ông ta, mọi thất bại và mọi khó khăn đều được hiểu trong bối cảnh sự tử đạo của các imam hoặc lãnh đạo Shia đầu tiên”.

Ngài cũng chỉ ra rằng trong Hồi giáo Shia Mười Hai Vị, giáo phái chiếm ưu thế ở Iran, niềm kỳ vọng vẫn rất mạnh mẽ rằng Imam thứ Mười Hai ẩn mình, hay Mahdi, sẽ trở lại cùng với Chúa Giêsu để thiết lập một triều đại công lý. Đức cha Nazir-Ali nhớ lại một vị ayatollah hàng đầu đã hỏi ông, “Khi Chúa Giêsu trở lại, Người có ở cùng với Mahdi của chúng ta không?”, cho thấy Chúa Kitô đã được tích hợp vào niềm tin về ngày tận thế của người Shia.

Vị giám mục gốc Pakistan này cũng nhớ lại một vị bộ trưởng chính phủ Iran đã nói với ngài rằng chính sách đối ngoại của Iran được xây dựng trên cuộc đấu tranh vì công lý cho những người bị áp bức ở khắp mọi nơi. “Điều này là bởi vì cuộc đấu tranh như vậy sẽ thúc đẩy sự trở lại của Mahdi và sự cai trị công lý của Ngài,” Đức cha Nazir-Ali giải thích. “Như cuộc chiến tranh Iran-Iraq đã chứng minh, nếu cuộc đấu tranh này dẫn đến sự tử đạo hàng loạt, người ta cho rằng điều đó chỉ đẩy nhanh sự xuất hiện của Imam Mahdi.”

Nhưng Đức cha Nazir-Ali, người đã nghiên cứu thần học và quan hệ liên tôn tại Oxford, Cambridge và Harvard, thừa nhận rằng luận điệu về công lý này mâu thuẫn với sự đàn áp tàn bạo của chế độ đối với chính người dân và các nhóm tôn giáo của họ, bao gồm cả những người Kitô giáo bị bức hại lâu nay ở Iran. Ông nói rằng nhóm bán quân sự dân túy của Iran, được gọi là Basij, dưới sự giám sát của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), đã “tiếp nhận mạnh mẽ các ý tưởng tử đạo của người Shia” và sử dụng chúng để biện minh cho sự đàn áp tàn bạo của họ.

Trước tất cả những điều này, Đức cha Nazir-Ali cảnh báo các chính phủ phương Tây không nên bác bỏ những lời đe dọa và luận điệu thách thức của Tehran như là “chỉ là lời nói suông hay sự thách thức” mà là “bắt nguồn sâu xa từ tâm lý của người Shia”.

“Nếu chế độ sụp đổ, dù là do chiến tranh trên không hay do chiến tranh trên bộ, thì các nhà cách mạng Hồi giáo đã có sẵn một lực lượng để thay thế.” Đức cha Nazir-Ali lập luận: “Đây là lý do để kháng cự vô thời hạn chống lại bất cứ điều gì thay thế chế độ hiện tại và các đồng minh của nó. Việc rút lui lên núi và sa mạc, cũng như lưu vong, là một khía cạnh của việc chia sẻ nỗi đau khổ của các vị imam của họ, và việc kháng cự lại những kẻ ‘vô thần’ sẽ được hiểu là thúc đẩy sự trở lại của Imam Mahdi và việc khôi phục chế độ cai trị dựa trên luật Sharia.”

Ngài kêu gọi các nhà lãnh đạo phương Tây xem xét “phức cảm tử đạo” này khi đưa ra các tính toán chính trị và quân sự trong tương lai.

Ngài nhấn mạnh: “Nếu chế độ tồn tại, điều này sẽ được coi là sự minh chứng của Allah cho những hy sinh của IRGC, Basij và chế độ nói chung.” Ngài tiếp tục: “Chương trình thần quyền của họ sẽ được củng cố,” có nghĩa là người dân Iran sẽ phải “chịu đựng sự đàn áp và tước đoạt nhiều hơn nữa các quyền tự do cơ bản về tư tưởng, ngôn luận và tín ngưỡng.”

Ngược lại, ngài nói rằng nếu hành động quân sự dẫn đến thay đổi chế độ, thì cần phải chuẩn bị ngay từ bây giờ để ngăn chặn lực lượng Basij và các phần tử khác tiến hành chiến tranh du kích, cả bên trong lẫn bên ngoài Iran. Ngài cũng nhấn mạnh sự cần thiết phải bắt đầu ngay bây giờ việc tạo lập các thể chế dân sự mới, thay vì để việc tái cấu trúc như vậy đến phút cuối cùng, như đã xảy ra ở Iraq.

Nhiều người Iran thuộc mọi tầng lớp xã hội sẽ muốn hợp tác trong sự hình thành một Iran mới, Đức cha Nazir-Ali dự đoán. Ngài nói: “Nó cần phải bắt nguồn từ nền văn minh cổ thời của Iran, từ đó nó có thể rút ra cảm hứng cho nhiệm vụ tái thiết cấp bách khi các giáo chủ Hồi giáo sụp đổ.”