Việc Giáo hội chấp nhận tinh thần hiếu thảo của người Việt đã giúp đạo Công Giáo hòa nhập vào văn hóa bản địa và được đón nhận

Phóng viên UCA News, ngày 16 tháng 11 năm 2026, tường trình: Ngày 28 tháng 10, ông Andrew Lê Văn Bội, 72 tuổi, chậm rãi đi giữa tám ngôi mộ của gia đình tại nghĩa trang Mậu Tài. Ông hướng dẫn con cháu cách nhổ cỏ, đắp thêm đất mới và làm sạch các bia mộ bằng đá.
Họ đặt những bông cúc vàng, trà, rượu và chuối lên các ngôi mộ. Mỗi ngôi mộ được bao quanh bởi một vòng bê tông hình tròn, rộng khoảng 1.2 mét (bốn feet) và cao khoảng 15 cm (nửa foot), bên trong chứa đầy đất.
Các ngôi mộ được sắp xếp gần nhau trong cùng một khuôn viên, với một tấm bia mộ được chạm khắc công phu.
Trong trang phục truyền thống, ông Bội thắp hương rồi cúi đầu trước các ngôi mộ. Sau đó, cả gia đình cùng quây quần cầu nguyện cho những người thân đã khuất.
Từ nhiều thế hệ nay, những cử chỉ như vậy đã thể hiện lòng hiếu thảo tại Huế – cố đô của Việt Nam – nơi việc tôn kính cha mẹ, thầy cô và người lớn tuổi từ lâu được xem là một nghĩa vụ đạo đức.
Đối với các nhà truyền giáo thời kỳ đầu, điều này đặt ra câu hỏi về vị trí của việc tôn kính người đã khuất trong đức tin, từ đó định hình cách Giáo hội tiếp cận văn hóa Việt Nam.
Cho đến trước Công đồng Vatican II, các nhà truyền giáo nước ngoài từng cấm người Công Giáo tham gia một số nghi thức thờ cúng tổ tiên, vô tình tạo ra ấn tượng rằng trở thành người Công Giáo đồng nghĩa với việc từ bỏ tổ tiên.
Quan điểm đó dần thay đổi sau những giáo huấn của Công đồng về "hội nhập văn hóa" (inculturation) – khuyến khích Giáo hội tương tác với các nền văn hóa địa phương theo những cách thức giúp nuôi dưỡng đức tin.

Ngày nay, những gia đình như gia đình ông Bội vẫn duy trì nhiều cử chỉ truyền thống, đồng thời thổi vào đó ý nghĩa Ki-tô giáo thông qua các Thánh lễ và lời cầu nguyện cho người đã khuất.
Ông Bội chia sẻ: “Việc chăm sóc phần mộ và cầu nguyện cho người quá cố là cách thể hiện lòng hiếu thảo, đặc biệt là khi chúng ta cử hành ngày Lễ Các Đẳng Linh Hồn”.
‘Chúng ta chỉ thờ phượng một mình Thiên Chúa’
Trong suốt tháng 11, người Công Giáo tại địa phương dành sự quan tâm đặc biệt để cầu nguyện cho các tín hữu đã qua đời. Gia đình ông Bội xin cử hành ba Thánh lễ: một lễ dành cho tổ tiên, một lễ cho ông bà nội ngoại, và một lễ cho các thế hệ con cháu đã khuất.
Ông Bội cho biết những “thực hành ý nghĩa nhất” đối với ông bao gồm tham dự Thánh lễ, thăm viếng nghĩa trang, cầu nguyện để lãnh ơn đại xá cho người thân đã khuất, và thực hiện các công việc bác ái.
Bữa cơm gia đình cũng là một phần không thể thiếu, bởi nó giúp thắt chặt tình cảm giữa anh chị em và giữ cho ký ức về tổ tiên luôn sống động.
Trong số những người được ông Bội tưởng nhớ có người cha làm nghề nông (qua đời năm 1970) và người ông nội (theo ghi chép của gia đình, ông đã trở lại Công Giáo vào năm 1921).
Trước đây, ông Bội từng băn khoăn liệu phong tục cúi chào hoặc phủ phục để tri ân những bậc tiền nhân khai khẩn làng xã có phù hợp với đức tin Công Giáo hay không. Tuy nhiên, một linh mục Công Giáo đã giải thích rằng việc quỳ gối trước tổ tiên, những người có công khai lập làng xã, hay các anh hùng dân tộc được chấp nhận như một biểu hiện của lòng tôn kính.
Ông Bội khẳng định: “Nhưng chúng ta chỉ thờ phượng một mình Thiên Chúa mà thôi”.
Cũng giống như ông Bội, ông Giuse Nguyễn Văn Hùng (70 tuổi, thuộc Giáo xứ Thạch Hãn) đã tu sửa phần mộ của cha mẹ mình. Các ngôi mộ được đặt cạnh nhau trong một lăng mộ bê tông, phía trước có một bàn thờ để chuẩn bị cho dịp lễ trong tháng 11.
Ông đặt hoa, chuối, rượu, trà và một cái đầu heo lên bàn thờ – đây là lễ vật truyền thống tượng trưng cho lòng tôn kính của người con trai trưởng đối với cha mẹ.
Trong trang phục truyền thống, ông thắp hương và cúi đầu bái lạy.
Ông Hùng, người từng theo Phật giáo trước khi trở lại Công Giáo vào năm 1963, cho biết một số người thân đã chỉ trích ông vì theo đạo Công Giáo; họ cho rằng ông đã từ bỏ các truyền thống như đốt vàng mã hay dâng đồ cúng cho người đã khuất.
Giải tỏa hiểu lầm
Linh mục Gioan Phan Văn Hiệp cho biết, sự hiểu lầm này đã tồn tại từ lâu. Mặc dù các nhà truyền giáo nước ngoài thời kỳ đầu từng cấm người Công Giáo Việt Nam tham gia các nghi thức thờ cúng tổ tiên và một số tập tục văn hóa địa phương, nhưng lòng hiếu thảo vẫn luôn gắn bó sâu sắc trong văn hóa Việt Nam, bắt nguồn từ các truyền thống Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo.

Sau Công đồng Vatican, vào các năm 1965 và 1974, các giám mục Việt Nam đã cho phép người Công Giáo tham gia các nghi thức thờ cúng tổ tiên, trong khi vẫn giữ vững đức tin Kitô giáo.
Việc Giáo hội chấp nhận các truyền thống địa phương đã góp phần thay đổi quan niệm cho rằng trở thành người Công Giáo đồng nghĩa với việc từ bỏ tổ tiên.
Tuy nhiên, vị linh mục cho biết nhiệm vụ của Giáo hội là giúp người Công Giáo phân biệt được lòng hiếu thảo, tưởng nhớ tổ tiên với quan niệm truyền thống coi người đã khuất như những vị thần linh có khả năng ban phát sự thịnh vượng hoặc định đoạt số phận của người sống.
Các giám mục Việt Nam đã củng cố cách tiếp cận này trong một văn bản hướng dẫn năm 2025, trong đó khuyến khích người Công Giáo duy trì bàn thờ tổ tiên theo lối giản dị, trang nghiêm với ảnh chân dung, hương, hoa và nến.
Tài liệu này nhấn mạnh quan điểm của Công Giáo rằng người đã khuất cần những lời cầu nguyện, các thánh lễ và các nghĩa cử bác ái hơn là những lễ vật vật chất.
Sự hướng dẫn từ phía Giáo hội như vậy vẫn giữ vai trò quan trọng đối với các thế hệ trẻ.
Thomas Hoàng Mạnh Trường, 17 tuổi, thuộc giáo xứ Phú Cam – người đã tham gia các buổi cầu nguyện và thực hành truyền thống tại nghĩa trang giáo xứ nhân ngày Lễ Các Đẳng Linh Hồn (2 tháng 11) – chia sẻ: “Nhiều bạn trẻ ngày nay ít chú tâm đến những truyền thống này do bận rộn với công việc và học tập.”
Bạn cho biết mình mong muốn gìn giữ tập tục thăm viếng phần mộ, bởi đây đã trở thành “một nét đẹp văn hóa truyền thống của Giáo hội.”
Ông Michel Nguyễn Hạnh, thành viên Ủy ban Văn hóa trực thuộc Hội đồng Giám mục, nhắc lại quan điểm của Công Giáo: “Bàn thờ tổ tiên của người Công Giáo không phải là bàn thờ dành cho thần linh, mà là không gian để tưởng nhớ, bày tỏ lòng biết ơn và đạo hiếu.”
Đó chính xác là điều mà ông Bội và ông Hùng đang thể hiện qua những hành động của mình trong ngày Lễ Các Thánh; họ góp phần giúp Giáo hội phát triển bằng cách hòa mình vào văn hóa bản địa qua các thế hệ.
Ông Bội bộc bạch: “Khi đưa con cháu đi thăm viếng phần mộ, tôi muốn truyền lại cho các thế hệ sau cả đức tin lẫn lòng biết ơn.”